تجدد و سفرنامه‌نویسی در عصر قاجار

ارائه:رحیم پاک‌نژاد – دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران، مدرّس دانشگاه تهران و منتقد ادبی

ستیز سنت و تجدد یکی از مهم‌ترین چالش‌های جامعۀ  ماست که آثار آن را کماکان می‌توان در سطوح مختلف اجتماعی و سیاسی و فرهنگی ملاحظه کرد. برای فهم بهتر ریشه‌های این مسئله، چاره‌ای جز مرور و بررسی وقایع تاریخی مهم عصر قاجار نیست؛ دوره‌ای که در آن ایرانیان برای نخستین‌بار با تمدن و فرهنگ غرب مواجه شدند و کوشیدند تا اصلاحات مهمی در کشور خود ایجاد کنند: این برخوردهای تاریخی و مؤثر بیش از هرچیز در سفرنامه‌های آن دوره انعکاس یافته است. همچنین در این دوره با حجم انبوهی از سفرنامه‌های فرنگی‌ها به ایران روبه‌روییم که جزییات بعضاً بی‌نظیری از اوضاع و احوال ایران ِعصرِ قاجار به‌دست می‌دهند و در نوع خود، منابع حائز اهمیتی به‌حساب می‌آیند.

در این کارگاه ابتدا زمینه‌های تاریخی تجدد با تأکید بر مسائل فرهنگی به بحث گذاشته می‌شود و خط سیر وقایع از اصلاحات عباس‌میرزا تا نوسازی‌های عصر ناصرالدین‌شاه ترسیم خواهد شد. ازآن‌جاکه نوع نگاه سیاستمداران و روشنفکران آن دوره به پدیدۀ غرب و ابعاد فرهنگی و تمدنی آن، به‌وضوح در بعضی از سفرنامه‌ها بازتاب یافته، تأمل و دقت در آن‌ها ضروری است. این سفرنامه‌ها از سه حالت خارج نیستند: سفر ایرانیان به فرنگ، حضور فرنگی‌ها در ایران، و سیاحت ایرانیان تحصیل‌کرده و خوش‌فکر در ایران. در این کارگاه نمونه‌هایی از هر سه حالت نیز معرفی و بازخوانی خواهد شد تا مخاطب با حال‌وهوای حاکم بر این آثار آشنایی مختصری پیدا کند.